Met de financiële problemen van Zuidplas wordt vaak dezelfde vraag gesteld: kan een gemeente failliet gaan, net als een bedrijf?
Bij een bedrijf kan dat wel. Als een bedrijf zijn schulden niet meer kan betalen, kan het failliet worden verklaard. Een curator onderzoekt dan wat er nog aan waarde over is. Schuldeisers krijgen een deel van hun geld terug en het bedrijf houdt meestal op te bestaan.
Voor een gemeente werkt dat anders. Het antwoord is daarom duidelijk: nee, een gemeente kan niet failliet gaan. Een gemeente is geen bedrijf en valt onder het bestuursrecht. Wel kan de Rijksoverheid ingrijpen als de financiële problemen te groot worden. Daarvoor bestaat de zogenaamde artikel 12-regeling. Dat is het zwaarste middel om een gemeente financieel te helpen.
Structureel of incidenteel?
De belangrijkste vraag is of de tekorten tijdelijk of blijvend zijn. De algemene reserve van een gemeente is bedoeld voor eenmalige tegenvallers. In 2025 heeft Zuidplas geld uit deze reserve gebruikt om een tekort op te vangen. Maar de reserve wordt steeds kleiner. Volgens de huidige verwachtingen lopen de tekorten tot 2030 verder op.
Daarom lijkt er vooral sprake van een structureel probleem. Vooral de kosten voor de Wmo en de jeugdzorg zorgen voor grote tekorten.
Dat is mogelijk het grootste probleem van Zuidplas. De gemeente krijgt het grootste deel van haar inkomsten van de Rijksoverheid. Voor Zuidplas lijkt die bijdrage niet voldoende om alle wettelijke taken uit te voeren. De gemeente moet volgens de Jeugdwet zorg aanbieden, maar krijgt daar volgens veel gemeenten niet genoeg geld voor. Dat probleem speelt niet alleen in Zuidplas. Zolang er geen structurele oplossing vanuit Den Haag komt, blijft de financiële situatie moeilijk.
Bezuinigen
Dat er bezuinigd moet worden, lijkt nu al zeker. Maar waar haal je uiteindelijk 11 miljoen euro aan besparingen vandaan? Vaak wordt als eerste gedacht aan minder ambtenaren. Maar dat heeft gevolgen. Inwoners klagen nu al regelmatig over lange wachttijden voor vergunningen en aanvragen. Ook bezuinigen op salarissen is geen optie. Die zijn vastgelegd in landelijke afspraken en gemeenten kunnen die niet zelf aanpassen.
Een andere mogelijkheid is het schrappen van subsidies. Maar dat heeft ook gevolgen. Denk aan de muziekschool, de bibliotheek of activiteiten voor inwoners. Daarmee kan wel geld worden bespaard, maar het totale tekort wordt er niet mee opgelost.
Cortelande
Het nieuwe dorp Cortelande staat nog niet in de begroting, terwijl er wel kosten worden gemaakt. De gemeente heeft geen openheid gegeven over de financiële risico’s van dit project en is een soort zwarte doos vol extra schulden lijkt het. Als de Rijksoverheid later moet ingrijpen, zullen deze cijfers waarschijnlijk alsnog bekend worden.
Op de lange termijn kan Cortelande extra inkomsten opleveren. Meer inwoners betekenen meer belastinginkomsten en een hogere bijdrage uit het gemeentefonds. Tegelijkertijd brengt het project nu ook kosten met zich mee. In 2025 moest opnieuw meer dan 2 miljoen euro worden afgeschreven op gronden.
Sommigen zeggen daarom dat de gemeente beter kan stoppen met het project. Dat klinkt logisch, maar is waarschijnlijk niet eenvoudig. Een snelle berekening laat zien dat stoppen mogelijk een verlies van meer dan 100 miljoen euro oplevert. Dat is veel hoger dan het huidige begrotingstekort.
Daar komt bij dat het project oorspronkelijk voortkomt uit een landelijke woningbouwopgave. De Rijksoverheid heeft hier de afgelopen jaar meer dan 200 miljoen al toegezegd maar onduidelijk blijft of hiermee alle tekorten gedekt zijn. Het project gaat inmiddels het bedrag van 1 miljard euro te boven.
Belastingverhoging
Sommige mensen denken dat een hogere OZB de oplossing is. Dat ligt ingewikkelder. Van de totale inkomsten van Zuidplas komt slechts een beperkt deel uit lokale belastingen. De OZB vormde in 2024 ongeveer 9 procent van de totale inkomsten. Een forse verhoging van de OZB zou een deel van het probleem kunnen oplossen. Maar gemeenten kunnen daardoor ook minder geld uit het gemeentefonds ontvangen.
Andere heffingen, zoals de rioolheffing en afvalstoffenheffing, mogen niet worden gebruikt om begrotingstekorten op te lossen. Deze heffingen mogen alleen de werkelijke kosten dekken. Dat staat in de wet. Ook kan een gemeente niet zomaar nieuwe belastingen invoeren. De Grondwet bepaalt dat gemeenten alleen belastingen mogen heffen die in landelijke wetgeving zijn toegestaan.
Artikel 12: onder financieel toezicht
Een mogelijke oplossing is het aanvragen van een artikel 12-status. Een gemeente komt dan onder streng financieel toezicht van de Rijksoverheid en de provincie. Er wordt onderzocht hoe de financiële problemen zijn ontstaan en welke maatregelen nodig zijn.
De gemeente kan extra financiële steun krijgen, maar moet daarvoor ook zware maatregelen nemen. Vaak betekent dit extra bezuinigingen en een hogere OZB. Een stijging van 40 tot 50% is niet uitgesloten. Bij een artikel 12-status worden grote projecten en uitgaven kritisch bekeken. De gemeente krijgt minder ruimte om zelfstandig nieuwe plannen uit te voeren.
De gemeenteraad blijft bestaan, maar heeft minder vrijheid om financieel beleid te maken. Een bekend voorbeeld van een gemeente die op deze manier is geholpen, is Vlissingen.
Zijn er nog andere opties?
Er zijn nog andere mogelijkheden, maar die lijken niet eenvoudig en kan waarschijnlijk niet rekenen op draagvlak. Soms wordt gedacht aan een gemeentelijke herindeling of een fusie met een buurgemeente. Maar daarmee verdwijnen de financiële problemen niet automatisch.
Ook het opsplitsen van Zuidplas over omliggende gemeenten zou veel weerstand oproepen. Bovendien blijven de financiële risico’s van Cortelande dan bestaan.
Conclusie
De financiële problemen van Zuidplas zijn groot en lijken voor een belangrijk deel structureel. Tegelijkertijd kan een gemeente niet failliet gaan zoals een bedrijf. Als de situatie verder verslechtert, kan een artikel 12-status een mogelijkheid worden. Dat betekent extra steun, maar ook streng financieel toezicht en minder beleidsvrijheid.
De komende jaren zullen daarom bepalend zijn voor de toekomst van Zuidplas. Voor gemeenteraadsleden en wethouders ligt er een moeilijke taak om de gemeente financieel gezond te houden.
Verantwoording
Dit artikel gebaseerd op de goedgekeurde jaarrekening van 2024. Deze is door de gemeenteraad en de accountant goedgekeurd. Verder zijn er diverse bronnen geraadpleegd zoals de Vereniging voor Nederlandse Gemeente en de Rijksoverheid.
Inmiddels is de jaarrekening 2025 (met een groot verlies) aan de gemeenteraad voorgelegd, daarin is wederom een soortgelijke trend te zien. Deze moet echter nog goedgekeurd worden en daarom niet bruikbaar voor een analyse.
Gouwe IJssel Nieuws heeft zoveel mogelijk ambtelijke jargon uit het het artikel weten te houden om het leesbaar te houden.